DİN PSİKOLOJİSİ
İnsan psikolojisinin ortak kanun ve ilkeleri yanında, kültürlere göre farklılaşan özel çizgileri de vardır. İnsanın derunî/mahrem dinsel yaşantısını belli bir prensip çerçevesinde ve tutarlı bir yöntemle araştırmayı ilke edinen din psikolojisi 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bağımsız birer inceleme alanı hâline gelen yeni bilim dalları arasında yer almaktadır. Gerek Amerika gerekse Avrupa da bu bilim dalıyla ilgili olarak ortaya konan araştırmalar son yıllarda sürekli bir artma eğilimi göstermektedir. Türkiye de ise din psikolojisi alanının gelişimi daha ziyade İlâhiyat Fakülteleri bünyesinde gerçekleşmektedir. Batı kaynaklı bir bilim dalı olması bakımından Din Psikolojisi'nde ele alınan görüşler ve yer verilen araştırmaların daha çok batılı bilim adamlarına ait olması normal karşılanmalıdır. Çünkü ülkemizde ve diğer İslam ülkelerinde henüz bu alanda ilmi gelenek oluşmamış ve yeterli bir bilgi birikimine ulaşılamamıştır.
Anlamsızlıktan kurtulma ve böylece anlamlı bir hayata kavuşma sürecinde din ile anlam arayışı arasında önemli bir ilişki söz konusudur. Din, tüm var oluşu ele alıp yorumlayan; varoluşun bilinmeyen pek çok yönünü sunduğu geniş kitlelere tatminkâr cevaplarla varoluşu açıklığa kavuşturup anlamlandıran sistemdir.
Din Psikolojisine Giriş
TANIM-ALAN ve KONULARNeda ARMANER (Doç.Dr.)
I- DİN PSİKOLOJİSİNİN TANIMI
Modern psikolojiye paralel olarak gelişen ve onun bir dalı olarak nitelendirilen din psikolojisi herşeyden önce, insana özgü olan dinsel yaşamın psikolojik açıdan çeşitli yönlerini inceler. Diğer bir deyişle, din psikolojisi, dinin insan ruhundaki temel karakteristiklerini, davranışlara yansıyan etki durumlarını söz konusu eder.
Ruh-beden ilişkisi ile çevre-kültür etkilerinin bütünlüğü içinde ele alınan dinsel inancın birey ruhunda pek çok çeşitlenmeler (tenevvü, varieties) göstermesi doğaldır. Din psikolojisinin fenomenleri ön yargılardan, değer ölçüsüne varan sonuçlandırmalardan uzak olarak, bilimsel yöntemlerle araştırılıp sınıflandırılır. Din psikolojisi, mistik yaşantıların türlü yönlerini gözden geçirirken bunlardan psikolojik değerlere ve aralarındaki birliğe dikkati çekmeğe çalışacaktır, fakat hiçbir biçimde, bu haller üzerine öğütlerde bulunan, dinin emir ve yasakları üzerinde geçerlik ve geçerlilik tartışması yapan, kısaca, değer problemleriyle ilgilenen bir bilim olmayacaktır. Hiçbir dinin savunmasını yapmayacağı gibi hiçbir dini de küçümsemiyecektir.
Bugünkü din psikolojisi, Antik Yunan'dan bu yana birçok filozof ve teoloğun insan ve din açısından öne sürdükleri teoriler, düşünceler değildir. Dinsel duygu ve aksiyonla ilgili psişik olgunun, kendi yapısı içinde, bağımsız olarak incelenmesidir. Diğer bir deyişle dinsey yaşayışın çeşitli belirtilerinin, çağdaş psikoloji verilerine göre incelenmesidir.
Din psikolojisi, mantık, ahlak, hukuk ve estetik gibi kendi alanlarına birtakım ilkeler getiren, kural (norm) koyan normatif bir bilim dalı da değildir. Kesinlikle değer yargılarıyla uğraşmaz, sadece olayları olduğu gibi tüm ayrıntılarıyla tanıtmak ve betimlemek (tasvir etmek) ister. Bunun sonucu olarak, insan ruhunun derinliklerine, dinsel bilince nüfuz etmek ister. Böylece, onun değişme ve gelişmelerini gözlemek ve bunları sınıflara ayırarak genel sonuçlara varmakla, bilim düzeyinde geçerli bilgilere erişmiş olur.
a) Din Psikolojisinin Genel Psikoloji İçindeki Yeri ve
Diğer Bilimlerle İlişkisi
İlk ve Ortaçağda ruh üzerine yürütülen metafizik görüşlerden uzaklaşarak, XIX ncu yüzyılın ortalarına doğru kurulan psikoloji, metot ve amacı bakımından bilimsel bir düzeye çıkar.
Genel psikoloji, ruha özgü olan herbir belirtiyi inceleme çerçevesine alır. Böylece, bilimsel psikolojinin konuları genişleyip gelişirken, insanla doğrudan doğruya ilgili olan sınır alanlarında, yeni bilgi dalları, diğer bir deyimle, yan disiplinler ortaya çıkar. Bunlardan biri de din psikolojisidir.1
-----------
(1) Psikoloji Çeşitleri
1- Araştırma konusuna göre:
1- a) Genel Psikoloji
b) Sosyal Psikoloji (İnsanı grup halinde inceler)
c) Gelişme Psikolojisi (Çocuk, ergenlik, yaşlılık psikolojisi, v.b.) d) İş psikolojisi veya Endüstriyel psikoloji e) Din psikolojisi (Dini hayatı inceler) f) Patolojik psikoloji (Marazi ruh hallerini inceleyen psikoloji)
2- Hayvan Psikolojisi
Amacına Göre Psikoloji Çeşitleri :
a) Genel Psikoloji
b) Farklar Psikolojisi (amacı farklılıkları ortaya çıkarmaktır)
c) Bireysel Psikoloji, Milletler Psikolojisi, d) Karşılaştırmalı (Mukayeseli) Psikoloji gibi adlar altında araştırmalar yapılır.
Erek Edindiği Bilgi ve Aksiyona göre :
I- Kuramsal (teorik) psikoloji
II- Uygulamalı psikoloji
a) Sanayi psikolojisi
1- Mesleğe yöneltme
2- Mesleki seçim, eleme
3- Verimi arttırmak için beşeri ilişkileri düzeltme
Okul psikolojisi
Askeri psikoloji
Ticari psikolojisi (reklam, piyasa incelemeleri)
Politik psikoloji (Halk oyu, propaganda)
Tıbbı (medikal) psikolojij
Din, insana ait bir konu olarak, bireyin ruhsal yapısını, bilinçli ya da bilinçsiz olsun, etkilemekle psikolojinin zorunlu bir inceleme alanıdır. Dindarlığın birey ruhundaki gelişiminin araştırılmasında genel psikolojideki temel ilkelerden, verilerden hareket edilerek gerekli olan psikolojik yöntemler uygulanır. Kişide uyanan dinsel duygu ve düşüncenin oluşturduğu inanç ve ona bağlı olarak yapılan ya da yapılmayan tüm davranışlar dinsel yaşamı oluşturur. Bu ise, ruhsal bir olay olarak psikolojinin ve daha belirgin bir alan olarak da din psikolojisinin ele aldığı bir konudur. İnançlar psişik bir olgudur. Bundan başka, kişide bir istek ve irade işi olan ibadet psikolojik yöntemlerle açıklandığında hem şahsiyet psikolojisine, hem sosyal psikolojiye, insan ve din açısından elde edilen bilgilerle de din sosyolojisine ve kültür antropolojisine ışık tutar. Din, her ne kadar ilahiyatın değişmez konusu olarak görünse de, bireyin ve toplumun, tek kelimeyle insanın olmadığı yerde dinden bahsedilmez. Böylece, din psikolojisi genel psikoloji ile teoloji arasında birbirini içeren alanda gelişirken, psişik olan dinsel yaşayışı ve onun tezahürlerini ele alacaktır.
Bu gelişme ve olgunlaşmaya paralel olarak, dinle bilim dallarının ilişkilerinin artması sınır alanlarında yeni disiplinler oluşturur. Bunlar, din sosyolojisi, dinler tarihi, din felsefesidir. Din psikolojisi gerektiğinde, insanın düşünce ve duygularını daha iyi kavramak, dinsel yaşamı daha iyi tanımak üzere yukarıdaki bilgi alanlarından başka etnoloji, dinsel sanat ve eski metinleri inceleme bakımından filolojiden yararlanır. Din psikolojisinin genel psikoloji ilkelerine bağlı kalarak yürüttüğü incelemelerde yukarıdaki bilim dallarıyla karşılıklı ilişkileri ve yardımlaşmaları kurulur, fakat din psikolojisi, hiçbir biçimde din felsefesi, dinler tarihi ve din sosyolojisinin konu ve alanı içine alınmaz. Çünkü bu bilimlerin her biri kendi açılarından dinsel olayları açıklarken din psikolojisine özgü olan dinsel yaşayışın psikolojik yönünü amaç olarak almazlar.
Din psikolojisinin temel özelliği ise, hayatın özü demek olan duyguyu, bilinci ve dinsel aksiyonu bilimsel yöntemlerle araştırmaktır. Din psikolojisi bu bilgi kollarından kendine yararlı olan materyali, dökümanı alır. Örneğin, dinin çeşitli teorilerinin tartışılmasını din felsefesine bırakır. Filozofların din alanındaki araştırmalarında psikolojik bilgiler bir amaç olmaktan çok, birer araçtan ibarettir. Çünkü filozofları birinci derecede ilgilendiren konu, dinin genel filozofik sistemler içindeki yeri ve değeridir. Onun için psikolojik araştırmalarla elde edilen bilgiler, ancak bu filozofik çerçeve içinde değerlendirilir. Din psikolojisi, psikolojinin bilimsel yöntemlerini kullanmakla zihinsel "spêculative" felsefeden ayrılır. Bilimsel metodun bilim alanındaki geçerliliği açıktır.
Din psikolisi teoloji ve metafizikten de ayrılmakla beraber bunların ortaya koyduğu ilkelere insan açısından eğilir. Buna karşılık din psikolojisinin kendi alanında yapacağı araştırmalar felsefe ve teolojiye değerli...
İçeriğin tamamını görüntülemek için lütfen giriş yapın.
Giriş yap veya üye ol.