GÜDÜLENME VE ÖĞRENME DAVRANIŞI
NEVİN DÖLEK
Güdülenme otomobili harekete geçiren motora ve yön veren ön tekerleğe benzetilebilir. Enerji ve yön güdülenme kavramının her durumda tekrarlanan temel özellikleridir. Güdülenme davranışlarımıza enerji ve yön veren ihtiyaçlar, değerler, tutumlar, umutlar , ödüller gibi diğer etkileri de içerir. İhtiyaçlarımız ve onları tatmin etme isteği güdülenmenin temel kaynağıdır . Öte yanda ilgilerimiz, değerlerimiz ve olaylara karşı tutumlarımızın belirlediği yönde hareket ederiz. Davranışlarımızı umutlarımız ve ilgimizi çeken ödüller veya kaçındığımız cezalar da etkiler.
Güdülenmenin başarı ile nedensel bir bağlantısı vardır ; güdülenme başarının nedeni veya hedefi olabilir.
Güdülenme Türleri
Moslow güdülemeyi ihtiyaçların bir hiyerarşisi -aşamalı sınıflandırılması- şeklinde gruplandırmıştır. Moslow’un sınıflaması 5 temel ihtiyacı ele almaktadır. En altlarda yer alan yiyecek, hava, güvenlik, sevgi gibi ihtiyaçlar ilk önce tatmin edilmesi gereken fiziksel ihtiyaçlardır. Bu ihtiyaçlar tatmin olduktan sonra ait olma, saygı gibi sosyal ihtiyaçlar gelir. Bu ihtiyaçlar da az çok tatmin olduğunda öğrenme, aydınlanma gibi entellektüel ihtiyaçlar devreye girer ve bunları estetik ihtiyaçlar takip eder. İhtiyaçların en yüksek seviyede olanı kendini gerçekleştirme ihtiyacıdır. Kendini gerçekleştirme ihtiyacı, olmak ve yapmak istediklerimizi davranışlarımıza yansıtabilmektir. Kendini gerçekleştiren kişi açık olma, diğerlerini ve kendini sevme, saldırgan olmama, toplum için yararlı ve ahlaka uygun davranma, bağımsız ve yaratıcı olma , araştırıcı ve içten olma gibi ihtiyaçlara ve güdülere sahip olan kişidir. Bazı yazarlar ise pek çok çeşit güdülenme olduğunu belirtirler. Örneğin , Murray ve arkadaşları bir güdüler listesi hazırlamışlar ve bu listeye pek çok sosyal ihtiyacı, güç ihtiyacını, oyun ihtiyacını, bağlılık ve ilişki kurma ihtiyacını ve başarı ihtiyacını eklemişlerdir (Gage ve Berliner, 1991; Baltaş ve Baltaş, 1990)
Güdülenme teorileri öğretmenlerin neyi nasıl öğreteceklerini etkiler. Okula gelen bir çocuğun fiziksel ve sosyal ihtiyaçları karşılanmadan, entellektüel ve estetik ihtiyaçlarına cevap verilemez. Eğer bir öğrenci okula aç, ilgi ve sevgi görmeden , dayak yemiş olarak geliyorsa bu öğrenciye akademik başarıya güdülemek neredeyse imkansızdır.
Başarı İhtiyacı ve Güdülenmesi Kuramı
Kişisel değişkenler güdülenmeyi etkileyen öğrencinin “içindeki” faktörlerdir. Bu değişkenlerden -öğretmeni ilgilendiren- en önemlisi başarı ihtiyacıdır. Güdülenme kuramına ilişkin en önemli kavram David McClelland tarafından ileri sürülmüştür.”Başarı güdüsü” kavramı da bireyin içinde olan güçlere dayanmaktadır. McClelland işadamları, bilim adamları ve meslek sahipleri üzerinde yaptığı çalışmalar sonunda bu kişilerin başarı güdüsü konusunda normların ya da ortalamanın üzerinde olduklarını saptamıştır. Ona göre başarı ile güdülenen bir işadamı, sadece kar peşinde değildir. Büyük bir başarma isteğine sahiptir. Onun için, kar etmek kadar başarmak da önemlidir (Aydın’dan ,1986:83).
Başarı güdüsü yüksek olan öğrencilerin temel çalışmalar, yan çalışmalar ve ön çalışmalar gibi oldukça karmaşık ve uzun süreli zihinsel faaliyetler sürdürebildikleri, amaçlarına ulaşmak için planlı adımlar attıkları görülmüştür. Yüksek başarı güdüsü ile risk alma davranışı arasında da bir ilişki bulunmaktadır. Başarmaya güdülenmiş kişilerin kendi yeteneklerini gerçekçi bir biçimde değerlendirdikleri ve orta zorlukta görevleri üstlendikleri, amaçlarına ulaşmak için hedef ve yöntem belirledikleri gözlenmiştir. Başarma güdüsü yüksek olmayan kişiler ise çok zor veya çok kolay görevleri daha sıklıkla aldıkları, gerçekçi kişisel değerlendirmeler yapamadıkları gözlenmiştir (Stipek, 1988 ; Gage ve Berliner, 1991).
İki türlü başarı güdülemesi bulunmaktadır: (1) Otonom - kendi performansımızı daha önceki performansımızla karşılaştırma , (2) Sosyal - kendi performansımızı başkaları ile karşılaştırma. Otonom başarı güdüsü erken yaşta gelişir ve çocuğun okula başlamasına kadar çok belirgindir. İkinci sınıftan itibaren, okul sisteminin rekabetçi ortamı içinde sosyal başarı güdüsü ortaya çıkar (Ruble,1980).
Beklenti-Değer Etkileşimi Kuramı
Öğrencinin başarı güdülenmesi ile ilgilenen bilişsel kuramlar, davranışın olayların kendisi tarafından değil, kişinin o olayları algılayışı ve yorumlayışı ile şekillendiğini varsayar.
Atkinson’un beklenti ve değer etkileşimi kuramı öğrencinin başarı ile ilgili beklentilerine ve başarı ile ilgili değerlerine dikkat çekmektedir. Atkinson’a göre başarı davranışı bir göreve yaklaşma eğilimi ile görevden kaçma eğiliminin bir çatışmasıdır. Ona göre bu çatışan eğilimler kişinin değerlerindeki ve amaca ulaşma ihtimaline ilişkin beklentilerinden etkilenir. Atkinson bir göreve yaklaşma eğilimini etkileyen ve süreklilik gösteren bu özelliğe başarı güdüsü veya başarı ihtiyacı ismini vermiştir. Başarı ihtiyacı başarılardan gurur duyma ihtiyacı olarak tanımlanabilir. Çocuklarının başarıya yönelik gayretlerini destekleyen veya becerilerini göstermeleri için fırsatlar sağlayan anne-babaların çocuklarının başarı ihtiyacı yüksektir (Stipek’den,1988:75-77).
Başarısızlıktan kaçınma güdüsü de kişileri başarı gerektiren görevlerden uzaklaştıran ve süreklilik gösteren bir özelliktir. Başarısızlıktan kaçınma güdüsü başarısızlık karşısında utanç duyma kapasitesi olarak tanımlanabilir. Ayrıca öğrencilerin başarı gerektiren görevlere yaklaşma veya uzaklaşmasında durumsal değişkenler de etkili olabilir. Kişileri başarı gerektiren durumlara yaklaştıran iki değişken başarma beklentisi ve gurur duyma beklentisidir. Bir görevde başarılı olacağı beklentisi taşıyan bir kişi, bu göreve başarı şansından pek de emin olmayan kişilere göre daha güç yaklaşır. Başarıya yönelik gayretleri kısıtlayan durumsal değişkenler ise başarısızlık beklentisi ve utanma korkusudur. Utanç, rahatça başarılabilecek kolay bir görevde başarısız olunduğunda en yüksek seviyeye çıkar.
Kısaca, bir göreve ilgi duyma eğilimi sürekli bir kişisel özellik (başarma ihtiyacı) ve iki durumsal özellik (başarı ve gurur duyma beklentisi) belirler. Bir görevden kaçınma eğilimini ise yine sürekli bir kişisel özellik (başarısızlık korkusu ) ve iki durumsal özellik (başarısızlık ve utanma beklentisi) belirler. Bu iki güdülenme eğilimi - göreve yaklaşma ve görevden kaçınma - birbirine karşıt güçlerdir ve birbirleri ile çatışırlar. Eğer yaklaşma eğilimi daha güçlü ise kişi görevi yerine getirmeye istekli olur. eğer kaçınma eğilimi daha güçlü ise, kişi görevi almaktan kaçınır (Stipek,1988:75-77).
Sosyal Öğrenme Kuramı
Atkinson gibi Rotter de düşüncelerin başarı davranışını etkilediğine inanmaktadır. Ona göre bir davranışın sıklığını pekiştireçler değil, kişinin ödül almasına neyin neden olduğuna ilişkin inancıdır. Eğer kişi ödül almasına kendi yaptığı birşeyin neden olduğuna inanmıyorsa, gelecekte de davranışlarından sonra bir ödül almayı beklemez. Pek çok öğrenci için pekiştireç değeri olan “not”ları örnek olarak ele alacak olursak, eğer bir öğrenci çok çalıştığında yüksek not, az çalıştığında düşük not alırsa, çalışmasının notlarını etkilediğine inanır.
Rotter, öğrencilerin yeni bir ders yılına veya yeni bir derse geçmişte başarı gerektiren durumlarla ilgili geçmişteki tecrübeleri sayesinde geliştirdikleri genelleştirilmiş bir inanç sistemi ile başladıklarını savunur. Örneğin geçmişte, ne kadar çalışırsa çalışsın, sürekli başarısız olma deneyimini yaşayan bir öğrenci, başarısının gayretle ilgili olduğuna inanmaz. (Stipek’den, 1988:78-79)
Başarı Yüklemesi
Yükleme kuramcıları Rotter’in sosyal öğrenme ve kontrol odağı kavramlarından yola çıkmıştır. Herhangi bir işte gösterilen performans başarı güdülemesinin gözlenebilen göstergesidir. Başarı güdüsü duygu ve düşüncelerin etkileşimi ile desteklenir. Bir görevde başarılı veya başarısız olduğumuzda, başarımızın veya...
İçeriğin tamamını görüntülemek için lütfen giriş yapın.
Giriş yap veya üye ol.